Öll sveitarfélög landsins hafa svokallaða lífeyrisskuldbindingu á efnahagsreikningi sínum. Það er ekki venjuleg skuld eins og við þekkjum lán með vöxtum heldur er hún mat á því sem sveitarfélag þarf að greiða í framtíðinni til að standa við loforð um lífeyri til starfsmanna. Skuldbindingin hefur ekki einn gjalddaga heldur greiðist yfir næstu áratugi og er endanleg upphæð háð mikilli óvissu. Þróun skuldbindingarinnar ræðst m.a. af lífslíkum, vöxtum og réttindum sem starfsmenn, flestir fyrrverandi, hafa unnið sér inn. Og vitanlega þróun launa. Þannig hafa launahækkanir gríðarleg áhrif á lífeyrisskuldbindingu. Launahækkanir hins opinbera, nú síðast kennara, hafa ekki einungis verið miklar heldur mun hærri en annarra starfsstétta.
Fyrirferðamikil skuldbinding
Lífeyrisskuldbinding Seltjarnarnessbæjar er um 2,6 milljarðar króna. Sú upphæð er um 24% af heildareignum bæjarins. Til samanburðar er hún 4% hjá Reykjavík, 6% hjá Garðabæ, 8% hjá Mosfellsbæ og 11% hjá Kópavogi. Hún er því miklum mun stærri og veigameiri í fjárhag okkar en hjá flestum öðrum sveitarfélögum. Þetta vita fáir, utan þeirra sem kynna sér ársreikninga sveitarfélaga og bera þá saman. Umfang skuldbindingarinnar getur ráðist af ýmsu, t.d. hversu lengi starfsfólk hefur safnað upp réttindum (verið lengi í starfi) og hversu margir voru í gamla réttindakerfi hins opinbera (svokölluðum B-deildum). Búið er að loka fyrir inngreiðslur í þetta gamla kerfi en skekkjan stendur eftir sem skuldbinding. Hjá Seltjarnarnesi hefur starfsfólk blessunarlega haldist lengi í vinnu (starfsánægja!) og safnað upp miklum réttindum í gegnum áratugina. En Seltjarnarnes hefur heldur ekki „vaxið út úr vandanum“ eins og mörg nágrannasveitarfélögin sem hafa stækkað efnahag sinn með fjölgun íbúa og skuldbinding þ.a.l. minnkað og minnkað hlutfallslega hjá þeim. Örfá önnur sveitarfélög búa við sama vanda og Seltjarnarnes, m.a. Vestmannaeyjabær en þar nemur skuldbindingin 26% af eignum. Af augljósum ástæðum stækka Vestmannaeyjabær, líkt og Seltjarnarnes, ekki með góðu móti.
Skuldastaðan og fordæmið sem þarf að varast
Frá árinu 2016 hefur lífeyrisskuldbinding Seltjarnarness stökkbreyst upp á við. Hún hefur hækkað um tæpar 2.700 milljónir. Tvö þúsund og sjö hundruð milljónir á tíu árum! Ástæðan er fyrst og fremst auknar lífslíkur landsmanna og gríðarlegar launahækkanir. Vegna þess hversu há hlutfallslega skuldbindingin sem hlutfall af bæði efnahag og rekstri bæjarins er hefur þetta haft gríðarlega áhrif á rekstur bæjarins, en uppreikningurinn er færður í gegnum A-hluta sveitarfélagsins sem hefðbundin gjöld. Þessi uppfærsla er líkt og verðbætur, hún leggst við skuldbindinguna en er ekki greidd út. Kristinn Ólafsson, oddviti Samfylkingar, Viðreisnar og óháðra á Nesinu, kallaði þetta þriggja milljarða króna tap á rekstri bæjarins í grein sinni á Vísi þann 30. mars. Og bætti um betur, taldi fjárhagslegt sjálfstæði í hættu. Skammlaust. Kristinn bauð fram fagþekkingu, hæfni og ábyrgð. Þessi afbakaða framsetning á „taprekstri“ flokkast hvorki undir fagþekkingu né hæfni og alls ekki ábyrgð. Árlega þarf bærinn að greiða rúmlega 100 milljónir inná skuldbindinguna og á hann ekki í vandræðum með það, enda eru tekjur hátt í 8 milljarðar og veltufé frá rekstri nokkuð sterkt (um 500 milljónir skv. síðasta ársreikningi). Aðalatriðið er þetta. Lífeyrisskuldbinding er vissulega áskorun í dag en hún ógnar ekki sjálfstæði Seltjarnarness. Það gerir hins vegar framboðið hjá Samfylkingu, Viðreisn og óháðum. Nákvæmlega eins og sömu flokkar ógna fjármálum ríkisins og heimila á Íslandi og hafa rústað fjárhag Reykjavíkurborgar á undanförnum árum. Skuldaviðmið Reykjavíkurborgar, undir forystu Samfylkingar, er 104% (án Orkuveitunnar). Með skuldum Orkuveitu er það yfir lögboðnum mörkum upp á 150%. Skuldaviðmiðið er hins vegar eingöngu 81% hjá Seltjarnarnesi og lækkaði úr 93% frá árinu áður með sölu á hjúkrunarheimilinu að Safnatröð. Það er nú allt skuldavandamálið og skjalfest staðfesting á fjárhagslegu sjálfstæði bæjarins.
Villandi og átakanlegur málflutningur
Kristinn bendir á að eftirlitsnefnd með fjármálum sveitarfélaga (EFS) hafi gert athugasemdir við uppsafnaðan halla bæjarins. Það er laukrétt eins og hjá fjölda annarra sveitarfélaga. En nefndin er líka nýbúin að ákveða, eftir fjölda áskorana sveitarfélaga og okkar, að það taki engu tali að reikna hana inn í viðmið um hallarekstur. Það sé ósanngjarnt og ógagnsætt enda hafi lífeyrisskuldbinding ekkert með daglega stjórnun og rekstur sveitarfélaga að gera. Nákvæmlega ekkert. Þannig reiknast lífeyrisskuldbinding ekki lengur í viðmið sveitarfélaga um fjárhagslega afkomu. Á sama tíma er EFS í raun að segja að engin hætta standi af lífeyrisskuldbindingunni fyrir bæinn og allra síst sjálfstæði þess! Mér sýnist hið sameinaða framboð hafa þann eina tilgang að nota hina óviðráðanlegu hækkun lífeyrisskuldbindingar sem ábreiðu á einhverja meinta óráðsíu sem felst í frábærri grunnþjónustu fyrir bæjarbúa – hvar sem borið er niður. Eingöngu til þess að hækka skatta á bæjarbúa eins og við sjáum núna raungerast á landsmenn í þessum töluðu orðum. Fjárhagslegt sjálfstæði Seltjarnarness er ekki í hættu á meðan Sjálfstæðismenn reka bæjarfélagið á ábyrgan hátt eins og frá stofnun bæjarfélagsins fyrir meira en hálfri öld. Reksturinn er spurning um hugmyndafræði, ólíkt því sem Kristinn heldur fram. Þeirra von og vilji er að hækka skatta vegna hækkunar lífeyrisskuldbindingar sem mun hverfa yfir áratugina, verðbólguskota, mygluframkvæmda og annarra áfalla eins og heimsfaraldurs og stríða sem orðið hafa á síðustu 10 árum. Nei takk við þeirri faglegu aðstoð.
Grunnrekstur góður og framtíðin björt
Staðreyndin er að grunnrekstur bæjarins er sterkur eins og kemur fram í ársreikningi bæjarins sem verður birtur síðar í apríl. Eina stóra frávikið frá áætlun eru launahækkanir kennara sem kostuðu miklu meira en áætlanir gerðu ráð fyrir. Og reksturinn hefur staðist ágjöf í tímans tönn og mun gera það áfram. Skatttekjur á einstakling eru með því hæsta sem gerist á Íslandi þrátt fyrir lágar álögur. Launakostnaður hækkar minna en skatttekjur og grunnrekstur fer batnandi. Hærri skattar eru ekki ávísun á betri þjónustu eins og Reykvíkingar vita manna best. En eitt erum við Kristinn nánast sammála um. Hann telur að Seltjarnarnes sé eitt af bestu sveitarfélögum landsins til að búa í og er það mikil viðurkenning fyrir Sjálfstæðismenn sem hafa stjórnað hér alla tíð. Að mínu mati er þó Seltjarnarnes allrabesta sveitarfélagið til að búa í og óþarfi að gera hér tilraunir sem hafa mistekist hrapalega annars staðar í boði Samfylkingar, Viðreisnar og fylgifiska.
Magnús Örn Guðmundsson
Formaður bæjarráðs
